دیوان حافظ · غزل ۱۹۶
فال حافظ غزل ۱۹۶: آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند
مضمون: سپردن کار به عنایت
آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند
آیا بود که گوشه چشمی به ما کنند
دردم نهفته به ز طبیبان مدعی
باشد که از خزانه غیبم دوا کنند
معشوق چون نقاب ز رخ درنمیکشد
هر کس حکایتی به تصور چرا کنند؟
چون حسن عاقبت نه به رندی و زاهدیست
آن به که کار خود به عنایت رها کنند
◆ بیت شاهد فال
بیمعرفت مباش که در منیزید عشق
اهل نظر معامله با آشنا کنند
حالی درون پرده بسی فتنه میرود
تا آن زمان که پرده برافتد چهها کنند
گر سنگ از این حدیث بنالد عجب مدار
صاحبدلان حکایت دل خوش ادا کنند
می خور که صد گناه ز اغیار در حجاب
بهتر ز طاعتی که به روی و ریا کنند
پیراهنی که آید از او بوی یوسفم
ترسم برادران غیورش قبا کنند
بگذر به کوی میکده تا زمره حضور
اوقات خود ز بهر تو صرف دعا کنند
پنهان ز حاسدان به خودم خوان که منعمان
خیر نهان برای رضای خدا کنند
حافظ دوام وصل میسر نمیشود
شاهان کم التفات به حال گدا کنند
معنی واژههای دشوار
- کیمیا
- مادهای که مس را زر کند
- طبیبان مدعی
- پزشکان لافزن و ادعاکار
- عنایت
- لطف و توجه
- منیزید
- حراج، مزایده
- اغیار
- بیگانگان، نامحرمان
- غیور
- باغیرت، رشکورز
- زمره
- گروه
- منعمان
- توانگران، نعمتداران
تفسیر فال
ای صاحب فال، حافظ این غزل را با پرسشی پرامید آغاز میکند: آنان که با یک نظر خاک را کیمیا میکنند، آیا گوشه چشمی به ما خواهند کرد؟ او دردش را از طبیبان مدعی پنهان میکند، به این امید که از خزانه غیب دوایش برسد. این فال به تو میگوید برای دردی که داری، به هر ادعا و راهحل پرسروصدایی دل نبند. بیت شاهد جان پیام غزل است: چون حسن عاقبت نه به رندی است و نه به زاهدی، بهتر آن است که کار خود را به عنایت حق بسپاریم. یعنی پس از آنکه تلاشت را کردی، بار نگرانی از نتیجه را زمین بگذار. حافظ هشدار میدهد که درون پرده فتنهها بسیار است و تا پرده نیفتد، کسی نمیداند چه میشود؛ پس از قضاوت شتابزده بپرهیز. او ریا را نکوهش میکند و صداقت را بالاتر از طاعت نمایشی میداند. با دلی صادق و توکلی آرام، منتظر گوشه چشم لطف باش؛ کیمیای عنایت، خاک را زر میکند.
راهنمایی برای نیت شما
آنچه از دستت برمیآید با صداقت انجام بده و بعد نتیجه را رها کن. از کسانی که وعده درمان فوری و آسان میدهند بپرهیز و با اهل دانش و صاحبدلان مشورت کن. درباره دیگران زود داوری نکن، زیرا از پشت پرده خبر نداری. توکل و آرامش، بار سنگین نگرانی را از دوشت برمیدارد.