دیوان حافظ · غزل ۱۰۵
فال حافظ غزل ۱۰۵: صوفی ار باده به اندازه خورد نوشش باد
مضمون: اعتدال و خطاپوشی
صوفی ار باده به اندازه خورد نوشش باد
ور نه اندیشه این کار فراموشش باد
آن که یک جرعه می از دست تواند دادن
دست با شاهد مقصود در آغوشش باد
پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت
آفرین بر نظر پاک خطاپوشش باد
◆ بیت شاهد فال
شاه ترکان سخن مدعیان میشنود
شرمی از مظلمه خون سیاوشش باد
گر چه از کبر سخن با من درویش نگفت
جان فدای شکرینپسته خاموشش باد
چشمم از آینهداران خط و خالش گشت
لبم از بوسهربایان بر و دوشش باد
نرگس مست نوازشکن مردمدارش
خون عاشق به قدح گر بخورد نوشش باد
به غلامی تو مشهور جهان شد حافظ
حلقه بندگی زلف تو در گوشش باد
معنی واژههای دشوار
- به اندازه
- به اعتدال، با میانهروی
- شاهد مقصود
- محبوب مطلوب؛ کنایه از آرزوی نهایی
- قلم صنع
- قلم آفرینش؛ تقدیر الهی
- خطاپوش
- پوشاننده خطا و چشمپوش از عیب
- مظلمه
- ستم؛ حقی که به ستم از کسی گرفته شده
- سیاوش
- شاهزاده بیگناه ایرانی که به فرمان افراسیاب کشته شد
- مردمدار
- مهربان و خوشرفتار با مردم
- حلقه در گوش
- نشان غلامی و فرمانبرداری
تفسیر فال
ای صاحب فال، حافظ این غزل را با سخنی درباره اندازه نگه داشتن آغاز میکند: اگر صوفی باده را به اندازه بنوشد، نوشش باد و گرنه بهتر است اندیشه آن را فراموش کند. پیام نخست فال تو همین است: در کاری که پیش رو داری، میانهروی را رعایت کن. بیت شاهد نگاهی بزرگوارانه به جهان دارد: پیر ما گفت بر قلم آفرینش خطایی نرفت؛ آفرین بر نظر پاک خطاپوشش باد. یعنی بهجای دیدن عیبها در خود و دیگران، با چشمی پاک و پوشاننده بنگر. شاید این روزها از اشتباه کسی رنجیدهای یا خودت را برای خطایی سرزنش میکنی؛ این فال تو را به گذشت دعوت میکند. حافظ در ادامه از شاه ترکان میگوید که سخن مدعیان را میشنود و یادش میدهد از ستم ریختن خون سیاوش شرم کند؛ پس به حرف بدگویان گوش نسپار. او با آنکه محبوب از سر غرور با او سخن نگفت، جانش را فدای دهان خاموش او میکند. مدارا، اعتدال و چشمپوشی، کلید آرامش و رسیدن به شاهد مقصود است.
راهنمایی برای نیت شما
در خواستهها و رفتارت اندازه نگه دار و از زیادهروی بپرهیز. پیش از داوری درباره کسی، به حرف سخنچینان اعتماد نکن و ماجرا را از چند سو ببین. اگر کسی خطایی کرده، با بزرگواری از آن بگذر؛ و با خودت نیز مهربان باش، چون خطاپوشی از خود آغاز میشود.