دیوان حافظ · غزل ۱۳۶
فال حافظ غزل ۱۳۶: دست در حلقه آن زلف دوتا نتوان کرد
مضمون: تلاش و تسلیم به قضا
دست در حلقه آن زلف دوتا نتوان کرد
تکیه بر عهد تو و باد صبا نتوان کرد
آنچه سعی است من اندر طلبت بنمایم
این قدر هست که تغییر قضا نتوان کرد
◆ بیت شاهد فال
دامن دوست به صد خون دل افتاد به دست
به فسوسی که کند خصم رها نتوان کرد
عارضش را به مثل ماه فلک نتوان گفت
نسبت دوست به هر بی سر و پا نتوان کرد
سروبالای من آنگه که درآید به سماع
چه محل جامه جان را که قبا نتوان کرد؟
نظر پاک تواند رخ جانان دیدن
که در آیینه نظر جز به صفا نتوان کرد
مشکل عشق نه در حوصله دانش ماست
حل این نکته بدین فکر خطا نتوان کرد
غیرتم کشت که محبوب جهانی لیکن
روز و شب عربده با خلق خدا نتوان کرد
من چه گویم؟ که تو را نازکی طبع لطیف
تا به حدیست که آهسته دعا نتوان کرد
بجز ابروی تو محراب دل حافظ نیست
طاعت غیر تو در مذهب ما نتوان کرد
معنی واژه‌های دشوار
- زلف دوتا
- زلف دولا و تابدار
- قضا
- حکم و تقدیر الهی
- فسوس
- افسوس؛ ریشخند و فریب
- بی سر و پا
- فرومایه، بی‌ارزش
- سروبالا
- بلندقامت چون سرو
- سماع
- رقص و پایکوبی صوفیانه همراه موسیقی
- عربده
- ستیزه و بدمستی، داد و فریاد
- محراب
- جایگاه پیش‌نماز در مسجد، رو به قبله
تفسیر فال
ای صاحب فال، حافظ در این غزل مرز میان کوشش و تقدیر را با ظرافت نشان می‌دهد. او می‌گوید نمی‌توان دست در حلقه آن زلف دوتا زد و نمی‌توان بر عهد یار و باد صبا تکیه کرد؛ یعنی برخی امور از اختیار ما بیرون است. اما بیت شاهد راه میانه را نشان می‌دهد: هر چه کوشش است در طلبت انجام می‌دهم، این قدر هست که تغییر قضا نتوان کرد. فال به تو می‌گوید سهم خودت را از تلاش کامل به جا آور و نتیجه را به تقدیر بسپار. شاعر یادآوری می‌کند دامن دوست با صد خون دل به دست آمده و نباید با افسون دشمن آن را رها کرد؛ پس اگر چیزی ارزشمند داری، به حرف بدخواهان از دستش نده. او می‌گوید تنها نظر پاک می‌تواند رخ جانان را ببیند، زیرا در آینه جز با صفا نمی‌توان نگریست. و مشکل عشق در حوصله دانش ما نمی‌گنجد. پس با دلی صاف بکوش و از نتیجه نهراس.
راهنمایی برای نیت شما
برنامه‌ای دقیق بریز و هر آنچه از دستت برمی‌آید انجام بده، اما خودت را برای چیزهایی که در اختیارت نیست سرزنش نکن. آنچه را با زحمت به دست آورده‌ای به خاطر بدگویی دیگران رها نکن. نیتت را پاک نگه دار و از حسادت و جدل با مردم بپرهیز؛ آرامش در همین است.