دیوان حافظ · غزل ۱۶
فال حافظ غزل ۱۶: خمی که ابروی شوخ تو در کمان انداخت
مضمون: نصیب ازل و گشایش
خمی که ابروی شوخ تو در کمان انداخت
به قصد جان من زار ناتوان انداخت
نبود نقش دو عالم که رنگ الفت بود
زمانه طرح محبت نه این زمان انداخت
به یک کرشمه که نرگس به خودفروشی کرد
فریب چشم تو صد فتنه در جهان انداخت
شرابخورده و خویکرده میروی به چمن
که آب روی تو آتش در ارغوان انداخت
به بزمگاه چمن دوش مست بگذشتم
چو از دهان توام غنچه در گمان انداخت
بنفشه طره مفتول خود گره میزد
صبا حکایت زلف تو در میان انداخت
ز شرم آن که به روی تو نسبتش کردم
سمن به دست صبا خاک در دهان انداخت
من از ورع می و مطرب ندیدمی زین پیش
هوای مغبچگانم در این و آن انداخت
کنون به آب می لعل خرقه میشویم
نصیبه ازل از خود نمیتوان انداخت
مگر گشایش حافظ در این خرابی بود
که بخشش ازلش در می مغان انداخت
جهان به کام من اکنون شود که دور زمان
مرا به بندگی خواجه جهان انداخت
◆ بیت شاهد فال
معنی واژههای دشوار
- شوخ
- گستاخ و طناز، بیپروا
- کرشمه
- ناز و اشاره چشم و ابرو
- خویکرده
- عرقکرده
- مفتول
- تابیده و پیچیده
- سمن
- یاسمن؛ گلی سپید و خوشبو
- ورع
- پرهیزگاری، پارسایی
- نصیبه ازل
- بهره و سرنوشتی که از روز نخست مقدر شده
- مغبچگان
- پسرکان خدمتگزار میخانه
تفسیر فال
ای صاحب فال، این غزل از کمان ابروی یار آغاز میشود که تیرش را به قصد جان عاشق رها کرده، و از این میگوید که محبت امروز و دیروز پدید نیامده و طرح آن پیش از نقش دو عالم ریخته شده است. تصویرهای غزل همه از چمن و بهار است: نرگس با کرشمهای خودفروشی میکند، بنفشه زلف تابیدهاش را گره میزند و سمن از شرم خاک در دهان میاندازد. حافظ اعتراف میکند که پیش از این از سر پرهیز گرد می و مطرب نمیگشت، اما نصیب ازل را نمیتوان از خود دور کرد. یعنی گاهی راه زندگی ما را به جایی میبرد که خود برنامهاش را نریخته بودیم، و همین بیراهه ظاهری، گشایش واقعی است. بیت شاهد فال تو بیت پایانی است: جهان اکنون به کام من میشود، زیرا گردش روزگار مرا به خدمت بزرگی رساند. این فال خبر از دری تازه میدهد که به یاری کسی بزرگ یا موقعیتی ارجمند به رویت باز میشود. آنچه تقدیر برایت نوشته، به سویت در حرکت است.
راهنمایی برای نیت شما
اگر مسیرت با آنچه برنامهریزی کرده بودی متفاوت شده، مقاومت بیهوده نکن؛ شاید گشایش در همین تغییر باشد. فرصت همکاری با آدمی باتجربه یا مجموعهای معتبر را از دست نده و با فروتنی و جدیت در آن بمان. به خودت اعتماد کن و از گذشتهات شرمنده نباش.