دیوان حافظ · غزل ۲۴۱
فال حافظ غزل ۲۴۱: معاشران ز حریف شبانه یاد آرید
مضمون: یاد یاران قدیم
معاشران ز حریف شبانه یاد آرید
حقوق بندگی مخلصانه یاد آرید
به وقت سرخوشی از آه و ناله عشاق
به صوت و نغمه چنگ و چغانه یاد آرید
چو لطف باده کند جلوه در رخ ساقی
ز عاشقان به سرود و ترانه یاد آرید
چو در میان مراد آورید دست امید
ز عهد صحبت ما در میانه یاد آرید
◆ بیت شاهد فال
سمند دولت اگر چند سرکشیده رود
ز همرهان به سر تازیانه یاد آرید
نمیخورید زمانی غم وفاداران
ز بیوفایی دور زمانه یاد آرید
به وجه مرحمت ای ساکنان صدر جلال
ز روی حافظ و این آستانه یاد آرید
معنی واژههای دشوار
- معاشران
- همنشینان و یاران بزم
- حریف
- همپیاله و همنشین
- چغانه
- سازی زهی یا کوبهای کوچک در بزمهای قدیم
- سمند
- اسب زردرنگ؛ مطلق اسب
- سرکشیده
- سرکش و تند، بیمهار
- صدر جلال
- بالانشینان بزرگی و جاه، صاحبان مقام
- آستانه
- درگاه و پیشگاه خانه
تفسیر فال
ای صاحب فال، حافظ در این غزل با لحنی مهربان و اندکی دلتنگ به یاران خطاب میکند: ای معاشران، از حریف شبانه یاد کنید و حقوق بندگی مخلصانه را فراموش نکنید. او از همراهان میخواهد در وقت سرخوشی و میان نغمه چنگ و چغانه، از آه و ناله عاشقان نیز یاد آورند. بیت شاهد پیامی روشن برای نیت تو دارد: چون دست امید را در میان مراد آوردید، از عهد صحبت ما نیز یاد کنید. یعنی شاید بهزودی به خواستهات برسی، اما فال یادآوری میکند که در روز کامیابی، کسانی را که در روزهای سخت کنارت بودند از یاد مبری. حافظ میگوید اگر اسب دولت سرکشیده و تند میرود، با سر تازیانه از همرهان یاد کنید؛ یعنی موفقیت نباید تو را از دوستانت جدا کند. او از بیوفایی دور زمانه میگوید تا یادآوری کند که روزگار میگردد و امروز بالا، فردا پایین است. در روزهای پیش رو، گشایشی در کارت رخ میدهد و قدرشناسی تو، آن را پایدار و پربرکت خواهد کرد.
راهنمایی برای نیت شما
امروز به یکی از دوستان قدیمی که مدتی است از او بیخبری، پیامی بفرست یا تماسی بگیر. در اوج موفقیت فروتن بمان و قدر کسانی را که در سختی همراهت بودند بدان. وفاداری را فقط از دیگران انتظار نداشته باش؛ خودت نیز وفادار باش. قدرشناسی، دولت را ماندگار میکند.