دیوان حافظ · غزل ۲
فال حافظ غزل ۲: صلاح کار کجا و من خراب کجا؟
مضمون: پرهیز از شتاب و ریا
صلاح کار کجا و من خراب کجا؟
ببین تفاوت ره کز کجاست تا به کجا
دلم ز صومعه بگرفت و خرقه سالوس
کجاست دیر مغان و شراب ناب کجا؟
چه نسبت است به رندی صلاح و تقوا را؟
سماع وعظ کجا نغمه رباب کجا؟
ز روی دوست دل دشمنان چه دریابد؟
چراغ مرده کجا؟ شمع آفتاب کجا؟
چو کحل بینش ما خاک آستان شماست
کجا رویم بفرما ازین جناب کجا
مبین به سیب زنخدان که چاه در راه است
کجا همی روی ای دل بدین شتاب کجا؟
◆ بیت شاهد فال
بشد که یاد خوشش باد روزگار وصال
خود آن کرشمه کجا رفت و آن عتاب کجا؟
قرار و خواب ز حافظ طمع مدار ای دوست
قرار چیست صبوری کدام و خواب کجا؟
معنی واژه‌های دشوار
- صلاح کار
- درستکاری و پرهیزگاری
- صومعه
- عبادتگاه راهبان و زاهدان، خلوتگاه
- خرقه سالوس
- جامه ریاکاری؛ خرقه زهد ظاهری
- دیر مغان
- میکده، خرابات؛ در عرفان، محفل عارفان
- رندی
- بی‌قیدی آگاهانه و رهایی از ریا
- کحل
- سرمه
- سیب زنخدان
- چانه گرد و زیبای معشوق
- عتاب
- خشم و سرزنش از روی ناز
تفسیر فال
ای صاحب فال، حافظ در این غزل از فاصله میان آنچه هست و آنچه باید باشد سخن می‌گوید و پیوسته می‌پرسد: کجا؟ این پرسش برای تو نیز پیامی دارد. گویا در دلت شتابی هست که می‌خواهد زودتر به نتیجه برسد، اما بیت شاهد هشدار می‌دهد که به ظاهر فریبنده دل مبند، زیرا در کنار سیب زنخدان، چاهی در راه است. یعنی آنچه اکنون بسیار درخشان و وسوسه‌انگیز به نظر می‌رسد، ممکن است دامی پنهان در خود داشته باشد. حافظ از ریا و خرقه سالوس دلگیر است و راستی را بر ظاهرسازی ترجیح می‌دهد؛ پس در تصمیمت صداقت با خود را معیار قرار بده. او همچنین می‌گوید چراغ مرده کجا و شمع آفتاب کجا؛ میان نیت پاک و نیت آلوده فرق بسیار است. در آینده نزدیک، اگر آهسته‌تر و با چشم باز پیش بروی و تنها به درگاهی پناه ببری که مایه روشنی چشم توست، از لغزش در امان می‌مانی و راه درست را از بیراهه بازمی‌شناسی.
راهنمایی برای نیت شما
پیش از هر قدم بزرگ، کمی درنگ کن. اگر پیشنهادی بیش از اندازه وسوسه‌انگیز است، جزئیاتش را با دقت بسنج و از کسی که به او اعتماد داری نظر بخواه. شتاب امروز ممکن است پشیمانی فردا باشد. با خودت صادق باش، از ظاهرسازی دوری کن و تنها راهی را برگزین که دلت از آن آرام است.