دیوان حافظ · غزل ۲۱۸
فال حافظ غزل ۲۱۸: در ازل هر کو به فیض دولت ارزانی بود
مضمون: همت بلند و نیکنامی
در ازل هر کو به فیض دولت ارزانی بود
تا ابد جام مرادش همدم جانی بود
من همان ساعت که از می خواستم شد توبهکار
گفتم این شاخ ار دهد باری پشیمانی بود
خود گرفتم کافکنم سجاده چون سوسن به دوش
همچو گل بر خرقه رنگ می مسلمانی بود؟
بیچراغ جام در خلوت نمییارم نشست
زان که کنج اهل دل باید که نورانی بود
همت عالی طلب جام مرصع گو مباش
رند را آب عنب یاقوت رمانی بود
گرچه بیسامان نماید کار ما سهلش مبین
کاندر این کشور گدایی رشک سلطانی بود
◆ بیت شاهد فال
نیکنامی خواهی ای دل با بدان صحبت مدار
خودپسندی جان من برهان نادانی بود
مجلس انس و بهار و بحث شعر اندر میان
نستدن جام می از جانان گرانجانی بود
دی عزیزی گفت حافظ میخورد پنهان شراب
ای عزیز من نه عیب آن به که پنهانی بود؟
معنی واژههای دشوار
- ازل
- زمان بیآغاز، سرآغاز آفرینش
- سجاده
- جانماز، فرش نماز
- خرقه
- جامه صوفیان، نماد زهد
- جام مرصع
- جام جواهرنشان
- آب عنب
- آب انگور، شراب
- یاقوت رمانی
- یاقوت سرخ انارگون، بهترین نوع یاقوت
- گرانجانی
- سنگینجانی، ملالآوری و بیذوقی
تفسیر فال
ای صاحب فال، حافظ این غزل را با سخن از فیض ازلی آغاز میکند: هر که از دولت لطف بهرهمند شد، تا ابد جام مرادش همدم جان است. او سپس از توبهای میگوید که با خود پشیمانی آورد و از خلوتی که بیچراغ جام نمیتوان در آن نشست، زیرا کنج اهل دل باید نورانی باشد. بیت شاهد برای نیت تو امیدی آشکار دارد: گرچه کار ما بیسامان مینماید، آن را سهل مبین، که در این کشور گدایی رشک سلطانی است. یعنی شاید وضع کنونیات ساده و بیرونق به نظر آید، اما ارزش درونی آن بسیار است. حافظ از همت عالی میگوید: جام مرصع نباشد، رند با آب انگور یاقوت مییابد. همچنین پندی روشن میدهد: اگر نیکنامی میخواهی با بدان همنشین مشو، که خودپسندی برهان نادانی است. در روزهای پیش رو، اگر دوستانت را با دقت برگزینی و از غرور بپرهیزی، همان داراییهای اندک به گنجی ارزشمند بدل میشود و دیگران به آرامش تو غبطه میخورند.
راهنمایی برای نیت شما
وضع فعلیات را کوچک نشمار و خود را با دیگران مقایسه نکن. همت بلند داشته باش، اما به آنچه در دست داری قانع و شاکر باش. در انتخاب همنشین دقت کن و از کسانی که تو را به بدی میکشانند فاصله بگیر. خودپسندی را کنار بگذار و از دیگران بیاموز؛ نام نیک با همین انتخابهای کوچک ساخته میشود.