دیوان حافظ · غزل ۲۹۷
فال حافظ غزل ۲۹۷: زبان خامه ندارد سر بیان فراق
مضمون: شکیبایی در فراق
زبان خامه ندارد سر بیان فراق
وگرنه شرح دهم با تو داستان فراق
دریغ مدت عمرم که بر امید وصال
به سر رسید و نیامد به سر زمان فراق
سری که بر سر گردون به فخر می‌سودم
به راستان که نهادم بر آستان فراق
چگونه باز کنم بال در هوای وصال
که ریخت مرغ دلم پر در آشیان فراق
کنون چه چاره که در بحر غم به گردابی
فتاد زورق صبرم ز بادبان فراق
بسی نماند که کشتی عمر غرقه شود
ز موج شوق تو در بحر بی‌کران فراق
اگر به دست من افتد فراق را بکشم
که روز هجر سیه باد و خان و مان فراق
رفیق خیل خیالیم و همنشین شکیب
قرین آتش هجران و هم قران فراق
چگونه دعوی وصلت کنم به جان؟ که شده‌ست
تنم وکیل قضا و دلم ضمان فراق
ز سوز شوق دلم شد کباب دور از یار
مدام خون جگر می‌خورم ز خوان فراق
فلک چو دید سرم را اسیر چنبر عشق
ببست گردن صبرم به ریسمان فراق
به پای شوق گر این ره به سر شدی حافظ
به دست هجر ندادی کسی عنان فراق
◆ بیت شاهد فال
معنی واژه‌های دشوار
- خامه
- قلم
- به راستان
- به حق راستان، سوگند به راستی
- زورق
- قایق کوچک
- خیل
- گروه و دسته
- شکیب
- صبر و تحمل
- قران
- همنشینی و پیوستگی؛ نیز اقتران دو ستاره
- ضمان
- ضامن و پایبند
- چنبر
- حلقه و طوق
تفسیر فال
ای صاحب فال، این غزل یکسره شرح فراق است و ردیف آن در هر بیت چون زنگی اندوهناک تکرار می‌شود. حافظ می‌گوید زبان قلم توان بیان فراق را ندارد؛ عمرم در امید وصال گذشت و زمان جدایی به سر نیامد. مرغ دلش در آشیان فراق پر ریخته و زورق صبرش در گرداب غم افتاده است. اگر این روزها از دوری کسی یا از دیر رسیدن آرزویی خسته‌ای، این فال همدل توست و می‌داند چه بر تو می‌گذرد. اما حافظ در میان این همه اندوه، رفیق خیل خیال و همنشین شکیب است؛ یعنی با خیال یار و با صبر زنده مانده است. بیت پایانی کلید فال توست: اگر این راه با پای شوق به پایان می‌رسید، کسی عنان خود را به دست هجر نمی‌داد. یعنی تنها اشتیاق کافی نیست و رسیدن، صبر و تدبیر هم می‌خواهد. این فال نمی‌گوید که امید را رها کن؛ می‌گوید شوقت را با شکیبایی و کاری سنجیده همراه کن. شب هجر، هر چقدر بلند، سرانجام سپیده‌ای دارد.
راهنمایی برای نیت شما
اندوه دوری را پنهان نکن؛ آن را با دوستی مطمئن در میان بگذار یا بنویس تا سبک شوی. به‌جای آنکه تنها با شوق منتظر بمانی، ببین چه کاری از دستت برمی‌آید و همان را انجام بده. روزهایت را با کاری مفید پر کن تا انتظار، تو را از پا نیندازد. صبر فعال، از بی‌تابی کارسازتر است.