دیوان حافظ · غزل ۳۰۵
فال حافظ غزل ۳۰۵: به وقت گل شدم از توبه شراب خجل
مضمون: شرم و پوزش
به وقت گل شدم از توبه شراب خجل
که کس مباد ز کردار ناصواب خجل
صلاح ما همه دام ره است و من زین بحث
نی‌ام ز شاهد و ساقی به هیچ باب خجل
بود که یار نرنجد ز ما به خلق کریم
که از سؤال ملولیم و از جواب خجل
◆ بیت شاهد فال
ز خون که رفت شب دوش از سراچه چشم
شدیم در نظر رهروان خواب خجل
رواست نرگس مست ار فکند سر در پیش
که شد ز شیوه آن چشم پر عتاب خجل
تویی که خوب‌تری ز آفتاب و شکر خدا
که نیستم ز تو در روی آفتاب خجل
حجاب ظلمت از آن بست آب خضر که گشت
ز شعر حافظ و آن طبع همچو آب خجل
معنی واژه‌های دشوار
- خجل
- شرمنده و شرمسار
- ناصواب
- نادرست و ناروا
- شاهد
- زیباروی؛ در عرفان جلوه جمال حق
- خلق کریم
- خوی بزرگوارانه و بخشنده
- ملول
- دلتنگ و آزرده و خسته
- سراچه چشم
- خانه کوچک چشم؛ کاسه چشم
- شیوه
- ناز و غمزه و کرشمه
- حجاب ظلمت
- پرده تاریکی؛ آب حیات در ظلمات پنهان است
تفسیر فال
ای صاحب فال، ردیف «خجل» در این غزل، حال کسی را نشان می‌دهد که از کرده‌های خود شرمسار است و در آستانه پوزش ایستاده. حافظ می‌گوید در فصل گل از توبه شراب شرمنده شدم و دعا می‌کند هیچ‌کس از کار نادرست خجل نماند. او صلاح و زهد ظاهری را دامی در راه می‌بیند و از شاهد و ساقی شرمی ندارد. بیت شاهد پیامی امیدبخش دارد: امید است که یار با خلق کریمش از ما نرنجد، که از پرسیدن ملولیم و از پاسخ دادن خجل. شاید این روزها در رابطه‌ای حرفی نگفته یا کاری کرده‌ای که اکنون از آن شرمنده‌ای و نمی‌دانی چگونه سر صحبت را باز کنی. فال می‌گوید طرف مقابل اهل کرم است و بیش از آنچه گمان می‌کنی، پذیرای پوزش توست. حافظ در پایان با لطف می‌گوید شکر خدا که از تو در برابر آفتاب خجل نیستم؛ یعنی کسی که دوستش داری، مایه سربلندی توست. شرم را به عذرخواهی صادقانه بدل کن تا سبک شوی.
راهنمایی برای نیت شما
اگر از کاری پشیمانی، بیش از این آن را در دل نگه ندار. کوتاه و صادقانه عذرخواهی کن، بی‌آنکه خودت را بیش از اندازه سرزنش کنی. به بزرگواری طرف مقابل اعتماد کن. از ظاهرسازی برای پوشاندن خطا بپرهیز؛ صداقت، هم بار دل تو را سبک می‌کند و هم اعتماد را بازمی‌گرداند.