دیوان حافظ · غزل ۳۰۷
فال حافظ غزل ۳۰۷: هر نکتهای که گفتم در وصف آن شمایل
مضمون: بهای راه عشق
هر نکتهای که گفتم در وصف آن شمایل
هر کو شنید گفتا لله در قائل
تحصیل عشق و رندی آسان نمود اول
آخر بسوخت جانم در کسب این فضایل
◆ بیت شاهد فال
حلاج بر سر دار این نکته خوش سراید
از شافعی نپرسند امثال این مسائل
گفتم که کی ببخشی بر جان ناتوانم؟
گفت آن زمان که نبود جان در میانه حائل
دل دادهام به یاری شوخی کشی نگاری
مرضیة السجایا محمودة الخصائل
در عین گوشهگیری بودم چو چشم مستت
و اکنون شدم به مستان چون ابروی تو مایل
از آب دیده صد ره طوفان نوح دیدم
وز لوح سینه نقشت هرگز نگشت زایل
ای دوست دست حافظ تعویذ چشم زخم است
یا رب ببینم آن را در گردنت حمایل
معنی واژههای دشوار
- شمایل
- سیما و چهره و اندام
- لله در قائل
- خدا گوینده را خیر دهد؛ آفرین بر گوینده
- رندی
- آزادگی و بیاعتنایی به ریا و ظاهرپرستی
- حلاج
- عارف مشهور که به سبب گفتن اناالحق بر دار شد
- حائل
- مانع و پرده میان دو چیز
- مرضیة السجایا
- دارای خویهای پسندیده
- زایل
- نابود و از میان رفته
- تعویذ
- دعایی که برای دفع چشم بد همراه دارند
تفسیر فال
ای صاحب فال، حافظ در این غزل اعتراف میکند که آموختن عشق و رندی در آغاز آسان مینمود، اما سرانجام جانش در کسب این فضیلتها سوخت. این بیت شاهد تو را به یاد کاری میاندازد که با شوق آغاز کردهای و اکنون سختیهایش آشکار شده است. فال نمیگوید راه را رها کن؛ میگوید ارزش هر چیز گرانبها، به رنجی است که برایش کشیده میشود. حافظ از حلاج یاد میکند که بر سر دار نکته عشق را سرود و میگوید این مسائل را از فقیهی چون شافعی نمیپرسند؛ یعنی برخی حقیقتها را تنها با تجربه میتوان فهمید، نه با بحث و استدلال. او از یار میپرسد کی بر جان ناتوانم میبخشی؟ و پاسخ میشنود: آن زمان که جان در میانه حائل نباشد. یعنی تا خودخواهی و منیت در کار است، وصال کامل نمیشود. حافظ صد بار طوفان نوح از اشک دیده، اما نقش یار هرگز از لوح سینهاش پاک نشده است. پایداریات در این راه، تو را به فضیلتی میرساند که آسان به دست نمیآید.
راهنمایی برای نیت شما
سختی کاری را که دوستش داری، نشانه اشتباه بودن راه ندان؛ بیشتر نشانه ارزشمند بودن آن است. برای پرسشهایی که پاسخشان در تجربه است، دست به کار شو و منتظر قانع شدن همه نمان. کمی از خودخواهی و غرورت بکاه تا راه گشودهتر شود. وفاداریات را به آرمانت نگه دار.