دیوان حافظ · غزل ۳۱۹
فال حافظ غزل ۳۱۹: سالها پیروی مذهب رندان کردم
مضمون: پاداش صبر و بندگی
سالها پیروی مذهب رندان کردم
تا به فتوی خرد حرص به زندان کردم
من به سرمنزل عنقا نه به خود بردم راه
قطع این مرحله با مرغ سلیمان کردم
سایهای بر دل ریشم فکن ای گنج روان
که من این خانه به سودای تو ویران کردم
توبه کردم که نبوسم لب ساقی و کنون
میگزم لب که چرا گوش به نادان کردم
در خلافآمد عادت بطلب کام که من
کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردم
نقش مستوری و مستی نه به دست من و توست
آن چه سلطان ازل گفت بکن آن کردم
دارم از لطف ازل جنت فردوس طمع
گرچه دربانی میخانه فراوان کردم
این که پیرانهسرم صحبت یوسف بنواخت
اجر صبریست که در کلبه احزان کردم
◆ بیت شاهد فال
صبحخیزی و سلامت طلبی چون حافظ
هر چه کردم همه از دولت قرآن کردم
گر به دیوان غزل صدرنشینم چه عجب؟
سالها بندگی صاحب دیوان کردم
معنی واژههای دشوار
- فتوی
- حکم شرعی؛ اینجا رأی و حکم
- عنقا
- سیمرغ؛ پرنده افسانهای دستنیافتنی
- مرغ سلیمان
- هدهد، راهنمای سلیمان
- گنج روان
- گنج قارون که در زمین فرو میرود؛ کنایه از یار
- خلافآمد عادت
- آنچه بر خلاف عادت و روال معمول است
- جمعیت
- آرامش و آسودگی خاطر
- کلبه احزان
- خانه اندوهها؛ کلبه یعقوب در فراق یوسف
- صاحب دیوان
- وزیر و صاحبمنصب دیوان
تفسیر فال
ای صاحب فال، این غزل حاصل سالها سلوک و صبر است. حافظ میگوید سالها پیرو مذهب رندان بوده تا به فتوای خرد، حرص را به زندان کند. او راه سرمنزل عنقا را نه به تنهایی، که همراه مرغ سلیمان پیموده است؛ پس در راه تو نیز راهنمایی دانا لازم است. شاعر نکتهای شگفت میآموزد: کام را در خلافآمد عادت بجوی، چنانکه او جمعیت خاطر را از زلف پریشان به دست آورده است. یعنی گاهی گشایش از جایی میرسد که انتظارش را نداری. بیت شاهد فال تو امیدی روشن دارد: اینکه در پیری صحبت یوسف مرا نواخت، پاداش صبری است که در کلبه احزان کردم. این اشاره به یعقوب است که پس از سالها اندوه، یوسف را باز یافت. صبر تو نیز بیپاداش نمیماند و آنچه از دست رفته پنداشتهای، میتواند بازگردد. حافظ در پایان میگوید هرچه دارد از دولت قرآن و سحرخیزی است؛ پس ریشه کامیابیات را در پیوستگی و انس با معنویت ببین.
راهنمایی برای نیت شما
صبری که این مدت کردهای بیثمر نیست؛ ادامه بده. راههای تازه و نامعمول را هم امتحان کن، چون گاهی گشایش از سمتی غیرمنتظره میرسد. از راهنمایی دانا کمک بگیر و حرص و شتاب را مهار کن. سحرخیزی، دعا و نظم روزانه، پشتوانه رسیدن تو خواهند بود.