دیوان حافظ · غزل ۳۴۶
فال حافظ غزل ۳۴۶: من نه آن رندم که ترک شاهد و ساغر کنم
مضمون: پایداری بر عهد دل
من نه آن رندم که ترک شاهد و ساغر کنم
محتسب داند که من این کارها کمتر کنم
من که عیب توبه‌کاران کرده باشم بارها
توبه از می وقت گل دیوانه باشم گر کنم
عشق دردانه‌ست و من غواص و دریا میکده
سر فروبردم در آن جا تا کجا سر برکنم
◆ بیت شاهد فال
لاله ساغرگیر و نرگس مست و بر ما نام فسق
داوری دارم بسی یا رب که را داور کنم؟
بازکش یک دم عنان ای ترک شهرآشوب من
تا ز اشک و چهره راهت پر زر و گوهر کنم
من که از یاقوت و لعل اشک دارم گنج‌ها
کی نظر در فیض خورشید بلنداختر کنم
چون صبا مجموعه گل را به آب لطف شست
کج دلم خوان گر نظر بر صفحه دفتر کنم
عهد و پیمان فلک را نیست چندان اعتبار
عهد با پیمانه بندم شرط با ساغر کنم
من که دارم در گدایی گنج سلطانی به دست
کی طمع در گردش گردون دون‌پرور کنم
گر چه گردآلود فقرم شرم باد از همتم
گر به آب چشمه خورشید دامن تر کنم
عاشقان را گر در آتش می‌پسندد لطف دوست
تنگ چشمم گر نظر در چشمه کوثر کنم
دوش لعلش عشوه‌ای می‌داد حافظ را ولی
من نه آنم کز وی این افسانه‌ها باور کنم
معنی واژه‌های دشوار
- رند
- آزاده‌ای که به ظاهر بی‌قید اما درون‌پاک است
- شاهد
- زیباروی؛ در عرفان، جلوه حق
- محتسب
- مأمور نظارت بر اجرای احکام شرع در بازار
- دردانه
- مروارید درشت و یکتا
- غواص
- کسی که برای یافتن مروارید به ژرفای دریا می‌رود
- دون‌پرور
- پرورنده فرومایگان
- کوثر
- چشمه‌ای در بهشت
- عشوه
- ناز و کرشمه؛ نیز فریب
تفسیر فال
ای صاحب فال، حافظ در این غزل با سرسختی شیرینی می‌گوید من نه آن رندم که شاهد و ساغر را ترک کنم؛ یعنی از آنچه دلش به آن گره خورده دست برنمی‌دارد. بیت شاهد تصویری زیبا دارد: عشق مروارید یکتاست، من غواصم و دریا میکده؛ سر در آن فرو برده‌ام تا ببینم کجا سر برآورم. این فال از تو می‌خواهد که اگر به کاری یا کسی دل بسته‌ای، با تمام وجود در آن غوطه بخوری و از عمق آن نترسی. حافظ می‌گوید عهد و پیمان فلک چندان اعتباری ندارد، پس به گردش روزگار و وعده‌های بیرونی تکیه مکن. او در گدایی هم گنج سلطانی دارد و حتی اگر گردآلود فقر باشد، دامن به آب چشمه خورشید تر نمی‌کند؛ این یعنی همت بلند و بی‌نیازی از منت دیگران. در آینده نزدیک، ارزش تو در گنجی است که در درون داری. اما بیت پایانی هشداری هم دارد: هر عشوه و وعده‌ای را باور مکن و میان مروارید حقیقی و افسانه فرق بگذار.
راهنمایی برای نیت شما
اگر به راهی ایمان داری، با جدیت و تمام وجود در آن قدم بگذار و از نیمه راه بازنگرد. عزت نفست را نگه دار و برای رسیدن به خواسته‌ات منت هر کسی را نکش. در عین حال به هر وعده شیرینی اعتماد نکن؛ پیش از تصمیم، درستی حرف‌ها را بسنج.