دیوان حافظ · غزل ۳۸۱
فال حافظ غزل ۳۸۱: گرچه ما بندگان پادشهیم
مضمون: عزت نفس و همت بلند
گرچه ما بندگان پادشهیم
پادشاهان ملک صبحگهیم
گنج در آستین و کیسه تهی
جام گیتینما و خاک رهیم
هوشیار حضور و مست غرور
بحر توحید و غرقه گنهیم
شاهد بخت چون کرشمه کند
ماش آیینه رخ چو مهیم
شاه بیدار بخت را هر شب
ما نگهبان افسر و کلهیم
گو غنیمت شمار صحبت ما
که تو در خواب و ما به دیده گهیم
◆ بیت شاهد فال
شاه منصور واقف است که ما
روی همت به هر کجا که نهیم
دشمنان را ز خون کفن سازیم
دوستان را قبای فتح دهیم
رنگ تزویر پیش ما نبود
شیر سرخیم و افعی سیهیم
وام حافظ بگو که بازدهند
کردهای اعتراف و ما گوهیم
معنی واژههای دشوار
- جام گیتینما
- جام جم که جهان در آن پیدا بود
- غرقه
- غرقشده، فرورفته
- شاهد بخت
- بخت که به معشوقی زیبا مانند شده است
- افسر و کله
- تاج و کلاه پادشاهی
- قبای فتح
- جامه پیروزی، خلعتی که به فاتح دهند
- تزویر
- نیرنگ، دورویی و فریبکاری
- شاه منصور
- از شاهان آل مظفر و ممدوح حافظ
- گوه
- گواه، شاهد
تفسیر فال
ای صاحب فال، حافظ در این غزل از شکوه درونی کسانی سخن میگوید که در ظاهر تهیدستاند اما در باطن پادشاه. ما بندگان پادشاهیم، اما پادشاهان ملک صبحگاهیم؛ گنج در آستین داریم و کیسهمان تهی است، جام جهاننما در دست داریم و خود خاک راهیم. این تضادهای زیبا تصویر انسانی است که ارزشش را به دارایی ظاهری نمیسنجد. بیت شاهد فال پیامی روشن دارد: صحبت ما را غنیمت بشمار، که تو در خوابی و ما بیدار و نگهبانیم. شاید کسی در کنار توست که قدرش را چنانکه باید نمیدانی، یا خود تو کسی هستی که دیگران هنوز ارزشت را نشناختهاند. حافظ میگوید شاهد بخت که کرشمه کند، ما آیینه رخسار ماهگونش هستیم؛ یعنی آمادهایم که بخت را در خود بازتاب دهیم. این فال از همت بلند و رنگ نداشتن تزویر سخن میگوید و نوید میدهد که با صداقت و اعتماد به نفس، بخت به سویت لبخند خواهد زد و آنچه حق توست به تو بازمیگردد.
راهنمایی برای نیت شما
قدر همراهان صادق و دلسوزت را بدان و حضورشان را غنیمت بشمار. ارزش خود را به ثروت و مقام ظاهری گره نزن؛ همت و صداقتت سرمایه اصلی توست. اگر طلبی یا حقی داری، با آرامش و قاطعیت آن را پیگیری کن. از دورویی پرهیز کن و با سربلندی در راهت بمان.