دیوان حافظ · غزل ۴۲۱
فال حافظ غزل ۴۲۱: در سرای مغان رفته بود و آب‌زده
مضمون: بیداری بخت
در سرای مغان رفته بود و آب‌زده
نشسته پیر و صلایی به شیخ و شاب زده
سبوکشان همه در بندگیش بسته کمر
ولی ز ترک کله چتر بر سحاب زده
شعاع جام و قدح نور ماه پوشیده
عذار مغ‌بچگان راه آفتاب زده
عروس بخت در آن حجله با هزاران ناز
شکسته کسمه و بر برگ گل گلاب زده
گرفته ساغر عشرت فرشته رحمت
ز جرعه بر رخ حور و پری گلاب زده
ز شور و عربده شاهدان شیرین‌کار
شکر شکسته سمن ریخته رباب زده
سلام کردم و با من به روی خندان گفت
که ای خمارکش مفلس شراب‌زده
که این کند که تو کردی به ضعف همت و رای؟
ز گنج‌خانه شده خیمه بر خراب زده
وصال دولت بیدار ترسمت ندهند
که خفته‌ای تو در آغوش بخت خواب‌زده
◆ بیت شاهد فال
بیا به میکده حافظ که بر تو عرضه کنم
هزار صف ز دعاهای مستجاب زده
فلک جنیبه‌کش شاه نصرت‌الدین است
بیا ببین ملکش دست در رکاب زده
خرد که ملهم غیب است بهر کسب شرف
ز بام عرش صدش بوسه بر جناب زده
معنی واژه‌های دشوار
- سرای مغان
- میکده، خانه پیر مغان؛ در عرفان جایگاه مرشد
- آب‌زده
- آب‌پاشی‌شده و پاکیزه
- صلا
- بانگ دعوت به خوان یا به جمع
- شیخ و شاب
- پیر و جوان
- کسمه
- زلف پیچیده که زنان بر پیشانی و رخسار می‌افکندند
- خمارکش
- کسی که رنج خماری را تحمل می‌کند
- دولت بیدار
- بخت و اقبال یار و مساعد
- جنیبه‌کش
- کسی که اسب یدک پادشاه را می‌کشد
تفسیر فال
ای صاحب فال، حافظ در این غزل صحنه‌ای درخشان از سرای مغان را نقاشی می‌کند؛ میکده‌ای آب‌زده که پیر در آن نشسته و پیر و جوان را به بزم فرا می‌خواند. همه چیز آماده است: شعاع جام نور ماه را پوشانده، عروس بخت با هزاران ناز در حجله نشسته و فرشته رحمت ساغر عشرت به دست گرفته است. اما در میانه این شکوه، پیر با روی خندان به شاعر می‌گوید: ای خمارکش مفلس، چه کسی با چنین ضعف همت و رای، از گنج‌خانه بیرون می‌رود و خیمه بر ویرانه می‌زند؟ و پیام اصلی را در بیت نهم می‌گوید: می‌ترسم وصال دولت بیدار را به تو ندهند، چون در آغوش بخت خواب‌زده خفته‌ای. فال تو هشداری مهربان است: فرصت‌ها و درهای گشوده پیش روی توست، اما سستی و بی‌همتی ممکن است آن‌ها را از دستت بگیرد. پیر دعوت می‌کند که بیا تا هزار صف دعای مستجاب بر تو عرضه کنم. یعنی اگر برخیزی، یاری و اجابت در انتظار توست.
راهنمایی برای نیت شما
زمان بیدار شدن است. کاری را که مدت‌ها به تعویق انداخته‌ای، از همین امروز آغاز کن، حتی با یک قدم کوچک. همت را بلند کن و به کمتر از شایستگی‌ات راضی نشو. دعوت‌ها و پیشنهادهای این روزها را نادیده نگیر؛ شاید یکی از آن‌ها همان دولت بیداری باشد که دنبالش بودی.