دیوان حافظ · غزل ۴۷۳
فال حافظ غزل ۴۷۳: وقت را غنیمت دان آن قدر که بتوانی
مضمون: غنیمت شمردن دم
وقت را غنیمت دان آن قدر که بتوانی
حاصل از حیات ای جان این دم است تا دانی
◆ بیت شاهد فال
کام‌بخشی گردون عمر در عوض دارد
جهد کن که از دولت داد عیش بستانی
باغبان چو من زین جا بگذرم حرامت باد
گر به جای من سروی غیر دوست بنشانی
زاهد پشیمان را ذوق باده خواهد کشت
عاقلا مکن کاری کآورد پشیمانی
محتسب نمی‌داند این قدر که صوفی را
جنس خانگی باشد همچو لعل رمانی
با دعای شب‌خیزان ای شکردهان مستیز
در پناه یک اسم است خاتم سلیمانی
پند عاشقان بشنو و از در طرب بازآ
کاین همه نمی‌ارزد شغل عالم فانی
یوسف عزیزم رفت ای برادران رحمی
کز غمش عجب بینم حال پیر کنعانی
پیش زاهد از رندی دم مزن که نتوان گفت
با طبیب نامحرم حال درد پنهانی
می‌روی و مژگانت خون خلق می‌ریزد
تیز می‌روی جانا ترسمت فرومانی
دل ز ناوک چشمت گوش داشتم لیکن
ابروی کماندارت می‌برد به پیشانی
جمع کن به احسانی حافظ پریشان را
ای شکنج گیسویت مجمع پریشانی
گر تو فارغی از ما ای نگار سنگین‌دل
حال خود بخواهم گفت پیش آصف ثانی
معنی واژه‌های دشوار
- کام‌بخشی گردون
- برآوردن آرزو از سوی روزگار
- داد عیش بستانی
- بهره کامل از خوشی ببری
- محتسب
- مأمور بازرسی بازار و نهی از منکر
- لعل رمانی
- لعل اناری‌رنگ
- شب‌خیزان
- شب‌زنده‌داران
- خاتم سلیمانی
- انگشتری سلیمان
- پیر کنعانی
- یعقوب پیامبر
- ناوک
- تیر کوچک
تفسیر فال
ای صاحب فال، حافظ در این غزل اصلی‌ترین درس زندگی را در یک مصراع آورده است: وقت را تا آنجا که می‌توانی غنیمت بدان، که حاصل زندگی همین دم است. این بیت شاهد فال توست و می‌گوید پرسشی که در دل داری، پاسخش در اکنون است، نه در فردایی مبهم. حافظ می‌گوید گردون هر کامی می‌بخشد، در عوض از عمر می‌گیرد؛ پس بکوش تا داد زندگی را از روزگار بستانی. اما او در کنار این شتاب، هشداری هم می‌دهد: ای عاقل، کاری مکن که پشیمانی بیاورد. یعنی غنیمت شمردن وقت به معنای بی‌گدار به آب زدن نیست، بلکه یعنی انجام کار درست در زمان درست. حافظ از نیروی دعای شب‌خیزان هم سخن می‌گوید و آن را پناهی چون نگین سلیمان می‌داند. فال تو فال حرکت است، حرکتی سنجیده و دلگرم. فرصتی پیش روی توست که اگر امروز به آن نپردازی، شاید فردا از دست برود. پس برخیز و با نیتی پاک، از این دم بهره بگیر.
راهنمایی برای نیت شما
امروز را برای کاری که مهم است ولی فوری به نظر نمی‌رسد کنار بگذار و آن را آغاز کن. پیش از هر اقدام، از خودت بپرس آیا فردا از آن پشیمان می‌شوی یا نه. وقتت را در کارهای بی‌حاصل هدر نده. شب‌ها لحظه‌ای را به آرامش و دعا بسپار تا روزت با دلی روشن آغاز شود.