دیوان حافظ · غزل ۴۸۹
فال حافظ غزل ۴۸۹: ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی
مضمون: بزرگواری و عذرخواهی
ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی
در فکرت تو پنهان صد حکمت الهی
کلک تو بارک الله بر ملک و دین گشاده
صد چشمه آب حیوان از قطره سیاهی
بر اهرمن نتابد انوار اسم اعظم
ملک آن توست و خاتم فرمای هر چه خواهی
در حکمت سلیمان هر کس که شک نماید
بر عقل و دانش او خندند مرغ و ماهی
باز ار چه گاه گاهی بر سر نهد کلاهی
مرغان قاف دانند آیین پادشاهی
تیغی که آسمانش از فیض خود دهد آب
تنها جهان بگیرد بی منت سپاهی
کلک تو خوش نویسد در شأن یار و اغیار
تعویذ جان‌فزایی افسون عمرکاهی
ای عنصر تو مخلوق از کیمیای عزت
و ای دولت تو ایمن از وصمت تباهی
ساقی بیار آبی از چشمه خرابات
تا خرقه‌ها بشوییم از عجب خانقاهی
عمری‌ست پادشاها کز می تهی‌ست جامم
اینک ز بنده دعوی وز محتسب گواهی
گر پرتوی ز تیغت بر کان و معدن افتد
یاقوت سرخ‌رو را بخشند رنگ کاهی
دانم دلت ببخشد بر عجز شب‌نشینان
گر حال بنده پرسی از باد صبحگاهی
جایی که برق عصیان بر آدم صفی زد
ما را چگونه زیبد دعوی بی‌گناهی؟
حافظ چو پادشاهت گهگاه می‌برد نام
رنجش ز بخت منما بازآ به عذرخواهی
◆ بیت شاهد فال
معنی واژه‌های دشوار
- کلک
- قلم نی
- بارک الله
- خدا برکت دهد؛ آفرین
- آب حیوان
- آب حیات و زندگانی
- اسم اعظم
- بزرگ‌ترین نام خداوند که اثری شگفت دارد
- مرغان قاف
- پرندگان کوه قاف؛ اشاره به سیمرغ
- تعویذ
- دعایی که برای حفظ از بلا با خود دارند
- وصمت
- عیب و ننگ
- آدم صفی
- آدم برگزیده خدا
تفسیر فال
ای صاحب فال، این غزل در ستایش پادشاهی سروده شده که انوار شاهی در چهره‌اش پیداست و صد حکمت الهی در اندیشه‌اش پنهان. حافظ می‌گوید قلم او از یک قطره سیاهی، صد چشمه آب حیات بر ملک و دین گشوده است. برای تو این غزل پیامی از ارزش قلم، سخن و اندیشه دارد. او یادآوری می‌کند که انوار اسم اعظم بر اهرمن نمی‌تابد و باز اگر گاهی کلاه بر سر بگذارد، مرغان قاف آیین پادشاهی را می‌شناسند؛ یعنی ارزش واقعی پنهان نمی‌ماند. حافظ در میانه غزل با فروتنی می‌گوید جایی که برق عصیان بر آدم صفی زد، ما را دعوی بی‌گناهی نمی‌زیبد. و بیت شاهد پایانی نتیجه همه این‌هاست: ای حافظ، چون پادشاهت گاه‌گاه نامت را می‌برد، از بخت رنجش نشان مده؛ بازآ و عذرخواهی کن. یعنی کسی که بر تو حقی دارد هنوز به یادت هست. در روزهای آینده، دلخوری را کنار بگذار و با فروتنی پیوندی را که سست شده، دوباره استوار کن.
راهنمایی برای نیت شما
اگر از کسی که برایت مهم است رنجیده‌ای، اما هنوز نشانه‌ای از توجه او می‌بینی، فرصت را از دست نده. پیش‌قدم شو و عذرخواهی کن، حتی اگر همه تقصیر از تو نبوده. هیچ کس بی‌خطا نیست. از قلم و سخنت برای ساختن و آشتی بهره بگیر، نه برای گلایه.