دیوان حافظ · غزل ۵
فال حافظ غزل ۵: دل می‌رود ز دستم صاحب‌دلان خدا را
مضمون: فرصت و مروت
دل می‌رود ز دستم صاحب‌دلان خدا را
دردا که راز پنهان خواهد شد آشکارا
کشتی‌شکستگانیم ای باد شرطه برخیز
باشد که باز بینم دیدار آشنا را
ده‌روزه مهر گردون افسانه است و افسون
نیکی به جای یاران فرصت شمار یارا
◆ بیت شاهد فال
در حلقه گل و مل خوش خواند دوش بلبل
هات الصبوح هبوا یا ایها السکارا
ای صاحب کرامت شکرانه سلامت
روزی تفقدی کن درویش بی‌نوا را
آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است
با دوستان مروت با دشمنان مدارا
در کوی نیک‌نامی ما را گذر ندادند
گر تو نمی‌پسندی تغییر کن قضا را
آن تلخ‌وش که صوفی ام‌الخبائثش خواند
اشهی لنا و احلی من قبلة العذارا
هنگام تنگ‌دستی در عیش کوش و مستی
کاین کیمیای هستی قارون کند گدا را
سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد
دلبر که در کف او موم است سنگ خارا
آیینه سکندر جام می است بنگر
تا بر تو عرضه دارد احوال ملک دارا
خوبان پارسی‌گو بخشندگان عمرند
ساقی بده بشارت رندان پارسا را
حافظ به خود نپوشید این خرقه می‌آلود
ای شیخ پاک‌دامن معذور دار ما را
معنی واژه‌های دشوار
- صاحب‌دلان
- اهل دل، عارفان و آگاهان
- باد شرطه
- باد موافق که کشتی را به مقصد برد
- گل و مل
- گل و شراب
- هات الصبوح هبوا یا ایها السکارا
- باده صبحگاهی بیاورید، برخیزید ای مستان (عربی)
- مدارا
- نرمی و سازگاری
- ام‌الخبائث
- مادر پلیدی‌ها؛ لقب شراب
- قبلة العذارا
- بوسه دوشیزگان (عربی)
- آیینه سکندر
- آینه افسانه‌ای اسکندر که احوال جهان را می‌نمود
تفسیر فال
ای صاحب فال، این غزل با فریاد دلی آغاز می‌شود که از دست رفته است و رازی که دیگر پنهان نمی‌ماند. حافظ خود را کشتی‌شکسته‌ای می‌بیند که از باد شرطه یاری می‌خواهد تا دوباره دیدار آشنا را ببیند. فال تو نشان می‌دهد که در دل آرزویی داری که دیگر نمی‌توانی آن را نگه داری و وقت آشکار کردنش رسیده است. بیت شاهد روشن می‌گوید: مهر گردون ده‌روزه است و افسانه؛ پس نیکی به یاران را فرصت بشمار. یعنی زمان منتظر نمی‌ماند و اگر کار خیری، دلجویی‌ای یا قدمی برای نزدیکی در ذهن داری، همین حالا انجامش بده. حافظ رمز آسایش دو جهان را در دو حرف خلاصه می‌کند: با دوستان مروت و با دشمنان مدارا. اگر با این منش پیش بروی، باد شرطه به سوی تو هم خواهد وزید. در آینده نزدیک، فرصتی پیش می‌آید که با یک اقدام به‌موقع، گرهی دیرینه را باز کنی؛ آن را از دست نده.
راهنمایی برای نیت شما
امروز روز اقدام است. پیامی را که مدت‌هاست در دل داری بفرست، از دوستی که دلش را شکسته‌ای دلجویی کن، یا کار نیکی را که به تعویق انداخته‌ای آغاز کن. با دوستان سخاوتمند باش و با مخالفان مدارا کن. فرصت‌ها ده‌روزه‌اند؛ اگر امروز قدم برداری، فردا آرام‌تر خواهی بود.