دیوان حافظ · غزل ۶۹
فال حافظ غزل ۶۹: کس نیست که افتاده آن زلف دوتا نیست
مضمون: بازگشت و تیمار غریبان
کس نیست که افتاده آن زلف دوتا نیست
در رهگذر کیست که دامی ز بلا نیست
چون چشم تو دل میبرد از گوشه نشینان
همراه تو بودن گنه از جانب ما نیست
روی تو مگر آینه لطف الهیست
حقا که چنین است و در این روی و ریا نیست
نرگس طلبد شیوه چشم تو زهی چشم
مسکین خبرش از سر و در دیده حیا نیست
از بهر خدا زلف مپیرای که ما را
شب نیست که صد عربده با باد صبا نیست
بازآی که بی روی تو ای شمع دلافروز
در بزم حریفان اثر نور و صفا نیست
◆ بیت شاهد فال
تیمار غریبان اثر ذکر جمیل است
جانا مگر این قاعده در شهر شما نیست؟
دی میشد و گفتم صنما عهد به جای آر
گفتا غلطی خواجه در این عهد وفا نیست
گر پیر مغان مرشد من شد چه تفاوت
در هیچ سری نیست که سری ز خدا نیست
عاشق چه کند گر نکشد بار ملامت
با هیچ دلاور سپر تیر قضا نیست
در صومعه زاهد و در خلوت صوفی
جز گوشه ابروی تو محراب دعا نیست
ای چنگ فروبرده به خون دل حافظ
فکرت مگر از غیرت قرآن و خدا نیست
معنی واژههای دشوار
- زلف دوتا
- زلف خمیده و دوبخش
- زهی
- آفرین، خوشا
- پیراستن
- آراستن و کوتاه کردن
- عربده
- ستیزه و داد و فریاد
- تیمار
- غمخواری و پرستاری
- ذکر جمیل
- نام نیک و یاد خوش
- صنم
- بت؛ کنایه از معشوق زیبا
- محراب
- جای ایستادن پیشنماز در مسجد
تفسیر فال
ای صاحب فال، حافظ در این غزل از کشش زلف دوتای یار میگوید؛ کسی نیست که افتاده آن نباشد و در هر رهگذری دامی از بلا هست. او میگوید چون چشم تو دل گوشهنشینان را هم میبرد، همراه تو بودن گناه ما نیست؛ یعنی دل بستن تو به آنچه میخواهی، طبیعی و بیریاست. روی یار را آینه لطف الهی میخواند و سوگند میخورد که در این سخن ریایی نیست. بیت شاهد، فراخوانی گرم است: بازآی که بی روی تو، ای شمع دلافروز، در بزم یاران اثری از نور و صفا نیست. شاید دوری یا غیبت کسی یا چیزی، شادی جمع تو را کمرنگ کرده است. حافظ با گلایهای لطیف یادآوری میکند که تیمار غریبان مایه نام نیک است؛ پس در این شهر نیز باید رسم غمخواری باشد. او میپذیرد که عاشق ناچار بار ملامت را میکشد و هیچ دلاوری سپر تیر قضا ندارد؛ با این همه، دل از امید برنمیدارد. در روزهای آینده، صفای جمع تو بازمیگردد و چراغی که دلت را روشن میکرد، دوباره برافروخته میشود.
راهنمایی برای نیت شما
اگر از کسی دور ماندهای، تو نخستین کسی باش که دعوت به بازگشت میکند؛ پیامی گرم بفرست. به غریبان و تنهایان پیرامونت هم توجه کن، زیرا مهربانی تو به خودت بازمیگردد. ملامت دیگران را بیش از اندازه جدی نگیر و آنچه در اختیار تو نیست را به خدا بسپار.