دیوان حافظ · غزل ۷۱
فال حافظ غزل ۷۱: زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نیست
مضمون: خیر در پیشامدهای راه
زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نیست
در حق ما هرچه گوید جای هیچ اکراه نیست
در طریقت هرچه پیش سالک آید خیر اوست
در صراط مستقیم ای دل کسی گمراه نیست
◆ بیت شاهد فال
تا چه بازی رخ نماید بیدقی خواهیم راند
عرصهی شطرنج رندان را مجال شاه نیست
چیست این سقف بلند ساده بسیارنقش؟
زین معما هیچ دانا در جهان آگاه نیست
این چه استغناست یا رب؟ وین چه قادر حکمت است؟
کاینهمه زخم نهان است و مجال آه نیست
صاحب دیوان ما گویی نمیداند حساب
کاندر این طغرا نشان حسبةً لله نیست
هر که خواهد گو بیا و هرچه خواهد گو بگو
کبر و ناز و حاجب و دربان بدین درگاه نیست
بر در میخانه رفتن کار یکرنگان بود
خودفروشان را به کوی میفروشان راه نیست
هرچه هست از قامت ناساز بیاندام ماست
ور نه تشریف تو بر بالای کس کوتاه نیست
بندهی پیر خراباتم که لطفش دائم است
ور نه لطف شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست
حافظ ار بر صدر ننشیند ز عالیمشربیست
عاشق دردیکش اندر بند مال و جاه نیست
معنی واژههای دشوار
- اکراه
- ناخوشایندی و ناخشنودی
- سالک
- رهرو طریقت عرفانی
- بیدق
- پیاده در بازی شطرنج
- استغنا
- بینیازی
- طغرا
- نشان و امضای سر فرمان شاهان
- حاجب
- پردهدار و دربان
- تشریف
- خلعت و جامهای که بزرگان میبخشیدند
- دردیکش
- نوشنده درد شراب؛ کنایه از رند قانع
تفسیر فال
ای صاحب فال، حافظ این غزل را با بیاعتنایی به داوری زاهد ظاهرپرست آغاز میکند؛ او از حال ما آگاه نیست و هرچه بگوید، رنجی ندارد. بیت شاهد آرامشبخشترین پیام فال توست: در طریقت، هرچه پیش سالک آید خیر اوست؛ در راه راست کسی گمراه نمیشود. یعنی اگر نیتت درست است، حتی پیشامدهای ناخوشایند هم سرانجام به سود تو تمام میشوند. حافظ با تصویری از شطرنج میگوید تا ببینیم چه بازی رخ مینماید، پیادهای پیش میرانیم؛ در عرصه رندان مجال شاه نیست. این یعنی گامهای کوچک و سنجیده بردار و منتظر حرکت بزرگ نمان. او از معمای سقف بلند آسمان و زخمهای نهانی که مجال آه ندارند هم سخن میگوید؛ رازهایی که دانایان هم از آن بیخبرند. حافظ میگوید در این درگاه، کبر و ناز و دربان نیست؛ هر که خواهد بیاید. اما رفتن به در میخانه کار یکرنگان است و خودفروشان را راهی نیست. اگر جامه لطف بر قامتی کوتاه است، عیب از قامت ماست. در روزهای آینده، یکرنگی و گامهای آرام، تو را به مقصد میرساند.
راهنمایی برای نیت شما
به آنچه پیش آمده اعتماد کن؛ حتی اگر امروز ناخوشایند به نظر میرسد، شاید درسی یا دری تازه در آن باشد. منتظر حرکت بزرگ و قطعی نمان و با قدمهای کوچک و سنجیده پیش برو. به داوری ظاهربینان اهمیت نده و صادق و یکرنگ بمان؛ این بزرگترین پشتوانه توست.