دیوان حافظ · غزل ۷۶
فال حافظ غزل ۷۶: جز آستان توام در جهان پناهی نیست
مضمون: پناه و بی‌آزاری
جز آستان توام در جهان پناهی نیست
سر مرا به جز این در حواله‌گاهی نیست
عدو چو تیغ کشد من سپر بیندازم
که تیغ ما به جز از ناله‌ای و آهی نیست
چرا ز کوی خرابات روی برتابم؟
کز این بهم به جهان هیچ رسم و راهی نیست
زمانه گر بزند آتشم به خرمن عمر
بگو بسوز که بر من به برگ کاهی نیست
غلام نرگس جماش آن سهی سروم
که از شراب غرورش به کس نگاهی نیست
مباش در پی آزار و هرچه خواهی کن
که در شریعت ما غیر از این گناهی نیست
عنان‌کشیده رو ای پادشاه کشور حسن
که نیست بر سر راهی که دادخواهی نیست
چنین که از همه‌سو دام راه می‌بینم
به از حمایت زلفش مرا پناهی نیست
◆ بیت شاهد فال
خزینه دل حافظ به زلف و خال مده
که کارهای چنین حد هر سیاهی نیست
معنی واژه‌های دشوار
- حواله‌گاه
- جایی که کار را به آن می‌سپارند؛ پناهگاه و مرجع
- سپر انداختن
- تسلیم شدن، دست از جنگ کشیدن
- خرابات
- میخانه؛ در عرفان، جای رهایی از خودی و ریا
- برگ کاه
- کنایه از چیزی بسیار ناچیز و بی‌ارزش
- نرگس جماش
- چشم شوخ و فتنه‌گر و عشوه‌گر
- سهی سرو
- سرو راست‌قامت؛ کنایه از قامت یار
- عنان‌کشیده
- لگام‌کشیده، آهسته و با خویشتن‌داری
- دادخواه
- کسی که از ستم شکایت می‌کند و داد می‌طلبد
تفسیر فال
ای صاحب فال، این غزل سخن کسی است که در میان دام‌های گوناگون، تنها یک پناه برای خود می‌شناسد: آستان دوست. حافظ می‌گوید جز این درگاه در جهان پناهی ندارم و چون دشمن تیغ بکشد، سپر می‌اندازم، زیرا سلاح من جز ناله و آه نیست. شاید تو نیز این روزها از چند سو احساس فشار می‌کنی و گمان می‌بری باید با همه بجنگی. فال تو می‌گوید راه رهایی در ستیز نیست، در پناه بردن به جایی امن و تکیه بر لطفی بزرگ‌تر است. حافظ حتی می‌گوید اگر زمانه خرمن عمرم را آتش بزند، بگو بسوزد، که برای من به اندازه برگ کاهی ارزش ندارد؛ یعنی دل را به دارایی‌های گذرا گره مزن. مهم‌ترین پیام غزل این بیت است: در پی آزار کسی مباش و هرچه خواهی بکن، که در آیین ما گناهی جز آزار نیست. اگر این قاعده را نگه داری و دل را به دست هر بی‌ارزشی نسپاری، از دام‌های سر راه به سلامت می‌گذری.
راهنمایی برای نیت شما
در روزهای پیش رو وارد درگیری‌های بی‌حاصل نشو و انرژی‌ات را صرف پاسخ دادن به بدخواهان نکن. به کسی یا جایی پناه ببر که به آن اعتماد کامل داری و دلت را آرام می‌کند. معیار تصمیم‌هایت را این بگذار که به هیچ‌کس آزاری نرسد؛ آن‌گاه با دلی سبک‌تر پیش خواهی رفت.